(Nie)Umarła klasa

Spektakl „Umarła klasa” miał swoją premierę 15 listopada 1975 roku w Galerii Krzysztofory w Krakowie. Wraz z tym spektaklem Kantor zainaugurował przełomowy, a jednocześnie najbardziej rozpoznawalny etap swojej twórczości teatralnej, Teatr Śmierci, trwający do śmierci artysty w 1990 roku. W jego ramach powstały takie realizacje jak „Wielopole, Wielopole” (1980), „Niech sczezną artyści” (1985), „Nigdy tu już nie powrócę” (1988) czy „Dziś są moje urodziny” (1991).

„Umarła klasa”, zakorzeniona mocno w tradycji polskiej, a zarazem ściśle związana z najważniejszymi nurtami sztuki nowoczesnej, fascynuje do dziś ludzi na całym świecie. W swoistym rozliczaniu krańców życia – dzieciństwa i śmierci – dominuje liryczny ton, znajdujący wyraz w chłodnym na pozór dystansie, kolorystyce czerni i bieli, pulsacyjnym ocieraniu się o śmierć. Spektakl nie pozwala o sobie zapomnieć, zadaje pytania poprzez gesty kuratorskie (obiekty ze spektaklu, jako ikony sztuki Kantora, prezentowane na licznych wystawach na całym świecie), czy narracje badawcze (publikacje, teksty naukowe, projekty naukowe inspirowane spektaklem).

Punktem wyjścia wystawy „(Nie)Umarła klasa” jest myślenie o tym dlaczego spektakl był tak intensywnie odbierany przez odbiorców, dlaczego niepokoił, budził tak radykalne odczucia? Operując narzędziami odnoszącymi się do warstwy estetycznej oraz emocjonalnej spektaklu, a także jego specyficznej i rozpoznawalnej aury – prezentujemy na wystawie spektakl w sposób, który w pewnym sensie pozwoli ponownie zbudować emocjonalną relację między widzem i dziełem.
Trzonem wystawy są wszystkie zachowane w kolekcji instytucji obiekty związane ze spektaklem „Umarła klasa”. Prócz zespołu rekwizytów teatralnych ze spektaklu, prezentujemy także m.in. dwa obiekty stworzone przez Kantora w 2 połowie lat 80. z myślą o wystawianiu w przestrzeniach muzealnych idei spektaklu, a także ikonicznego „Chłopca w ławce z Umarłej klasy”, czyli makietę pomnika nagrobnego artysty i jego matki. Zaproponowany zestaw uwidacznia specyfikę dziedzictwa instytucji, do którego należą pozostawione przez Kantora z myślą o kolekcji Cricoteki dzieła, jak i zaprojektowana przez Kantora za życia koncepcja ich rytmicznego eksponowania po jego śmierci.

Do wejścia w dialog ze spektaklem zaprosiliśmy twórcę teatralnego – Krzysztofa Garbaczewskiego, który w swojej pracy reżyserskiej łączy metody z dziedziny współczesnych sztuk wizualnych i performance. Zainspirowana spektaklem „Umarła klasa” interaktywna instalacja „Ani żywa, ani umarła” to cyfrowa interpretacja poetyki teatru Tadeusza Kantora, łącząca estetykę transhumanistyczną z ideami sztuk cyfrowych. W przestrzeni instalacji widzowie stają się aktywnymi uczestnikami cyfrowego środowiska, w którym awatary inspirowane postaciami z „Umarłej klasy” współtworzą nową, dynamiczną rzeczywistość, w której dominuje ulotność i kruchość zarówno biologicznego, jak i cyfrowego istnienia. Instalacja osadzona jest w minimalistycznym, niemal laboratoryjnym otoczeniu, nawiązującym do swoistej „pustej klasy”, w której pamięć o przeszłości splata się z teraźniejszością.

Wystawa zbudowana jest na kanwie „pozostałości po spektaklu” – obiektów, archiwaliów i ich współczesnych opracowań w formie multimedialnej instalacji. To forma przekształcenia materialnej nieobecności samego spektaklu w możliwość jego pokazania za pomocą tego, co „graniczne”. Podejmujemy tym samym bliskie Kantorowi wątki związane z możliwością zabezpieczania „kulturowej przeszłości” i badaniem synergii sztuk – tego, co na styku teatru i sztuk wizualnych.

Obchody 50-lecia premiery „Umarłej klasy”, 110–lecia urodzin Tadeusza Kantora, 35–lecia jego śmierci

Kuratorka: Małgorzata Paluch-Cybulska
Współpraca: Natalia Zarzecka
Interaktywna instalacja „Ani żywa, ani umarła”:
Krzysztof Garbaczewski – koncept i reżyseria
Marcin Kosakowski – awatary i animacje
Maciej Gniady, Mateusz Świderski – interactive design
Bones Studio – współpraca
Koordynacja: Kamil Kuitkowski
Współpraca aranżacyjna: Parastudio
Opieka konserwatorska: Joanna Gorzałczany
Oświetlenie i multimedia: Mariusz Gąsior, Michał Warmusz
Dostępność: Anna Rejowska
Program towarzyszący: Justyna Droń, Małgorzata Raczkowska, Luna Sawka
Identyfikacja wizualna: Andrea Nikolov
Promocja: Małgorzata Kmita-Fugiel, Zofia Mikołajska
Współpraca: Wiktor Bury, Joanna Geroch, Ewa Kaczmarczyk, Valentyna Khomenko, Agata Klakla, Jolanta Lang, Anna Lejtkowska, Michał Lelek, Magdalena Link-Lenczowska, Kateryna Marchenko, Piotr Masoń, Aldona Mikulska, Piotr Masoń, Agnieszka Oprządek, Tomasz Pietrucha, Bogdan Renczyński, Maciej Satała, Tomasz Stefaniak, Aleksandra Treder, Magdalena Ujma, Krzysztof Warmus, Krzysztof Wilk, Olena Yanushewska, Dorota Ziajko.
Patroni medialni: Gazeta Wyborcza, TVP Kultura, TVP Kraków, Program 3 Polskiego Radia, Radio Kraków, Radio Kraków Kultura, Notes na 6 Tygodni, Restart, e-teatr

Rok 2025 jest rokiem jubileuszowym w Cricotece, obchodzimy 110. rocznicę urodzin Tadeusza Kantora, 70. rocznicę powstania teatru Cricot 2, 50. rocznicę premiery „Umarłej klasy” i 35. rocznicę śmierci Tadeusza Kantora.
„110/70/50/35 – Rok jubileuszowy Tadeusza Kantora” objęto honorowym patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego